80 jaar vrijheid: “Op welke grond dan ook”

Met een gezamenlijke ferme klap op de rode knop viel op woensdag 12 februari 2025 het gordijn. Daarmee onthulde onder meer Jetta Klijnsma, commissaris van de Koning, het nieuwe kunstwerk in de Statenzaal van het provinciehuis in Assen.

 

Het was de aftrap van allerlei activiteiten die in 2025 in Drenthe { en in heel Nederland } zullen plaatsvinden om maar liefst 80 jaar vrijheid te ge- en herdenken. Het thema in Drenthe is: “Op welke grond dan ook.”

 

Wat – en hoe relatief – is vrijheid?

 

Foto’s en Tekst © Cees van der Boom

Video sfeerimpressie © Gerrit Mennink

 

 

Vrijheid is een relatief begrip. Toch is het diep geworteld in de menselijke geschiedenis en beleving. Na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog kreeg het begrip ‘vrijheid’ een nieuwere en intensere betekenis. De oorlog toonde de wereld hoe kostbaar en fragiel vrijheid kan zijn onder druk van dictators, totalitaire regimes en de vele oorlogsmisdaden.

 

Er zijn nog steeds mensen die de Tweede Wereldoorlog meemaakten. De één vertelt daar graag over, voor de ander zijn de verschrikkingen zó intens en diep in het geheugen gegrift dat zij nauwelijks tot niet in staat zijn om daarover te vertellen. Toch is het van groot belang dat de verhalen verteld blijven.

 

Universeel recht

 

Na de Tweede Wereldoorlog werd vrijheid een kernwaarde binnen internationale politieke en sociale bewegingen. Een cruciale stap naar de bescherming van de fundamentele mensenrechten, waaronder vrijheid, was de oprichting van de Verenigde Naties in 1945. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens { UVRM } bekrachtigde in 1948 dat alle mensen vrij en gelijk in waardigheid en rechten worden geboren. Wereldwijd werd dat document een morele en juridische leidraad.

 

Vrijheid werd en wordt niet alleen gezien als de afwezigheid van onderdrukking, maar ook als de aanwezigheid van rechten. Zoals het recht van meningsuiting, godsdienstvrijheid en de vrijheid om politieke keuzes te maken. Na de Tweede Wereldoorlog groeide het besef dat vrijheid niet vanzelfsprekend is maar juist dat het bewaakt en beschermd moet worden door democratische instellingen en systemen.

 

De Grondwet

 

Het Koninkrijk der Nederlanden krijgt – nadat Nederland onafhankelijk werd van Frankrijk – voor het eerst een Grondwet. Deze dateert uit 1814 en bepaalt onder meer de oprichting van een parlement, de Staten-Generaal.

 

Toch werd pas expliciet in 1983 het principe van gelijke behandeling opgenomen.

 

Artikel 1

Nederlandse Grondwet

Allen die zich in Nederland bevinden,

worden in gelijke gevallen gelijk behandeld.

Discriminatie wegens godsdienst,

levensovertuiging, politieke gezindheid, ras,

geslacht of op welke grond dan ook,

is niet toegestaan.

 

 

Vóór deze grondwetswijziging in 1983 bestond er wel een algemeen ‘principe’ van vrijheid maar dat was niet expliciet vastgelegd als een grondrecht. De invoering van dit artikel werd gezien als een directe reactie op de historische lessen van de Tweede Wereldoorlog. Het diende ook als waarborg dat vrijheid nooit alleen een theoretisch ideaal was en zou blijven, maar dat dit ook concreet werd beschermd binnen de wetgeving.

 

Vrijheid anno nu

 

Anno nu wordt vrijheid nog steeds besproken en bevochten. Er zijn en blijven bedreigingen voor vrijheid bestaan. Vrijheid is geen statisch gegeven maar een dynamisch proces dat voortdurend moet worden verdedigd en heroverwogen.

 

Vrijheid is – zo zagen we al uit de Tweede Wereldoorlog – nooit vanzelfsprekend. Het is een gedeelde verantwoordelijkheid om vrijheid te beschermen. Democratie, mensenrechten en internationale samenwerking blijven essentiële pijlers om vrijheid te waarborgen.

 

De herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog dient als een blijvende waarschuwing en inspiratie om vrijheid te koesteren, te beschermen en te bevorderen voor iedereen, ongeacht achtergrond overtuiging of identiteit.

 

 

Provincie Drenthe -> initiatief, opdracht en commissie

 

Provinciale Staten van Drenthe dienden in 2023 een motie in om aandacht te vragen voor 175 jaar Grondwet en Artikel 1. De motie behelsde het idee om Artikel 1 te verbeelden in de Statenzaal. Deze motie werd geïntegreerd in het projectplan 80 jaar vrijheid in Drenthe.

 

Voor de realisatie van een kunstwerk werd een adviescommissie samengesteld, bestaande uit commissaris van de Koning, Jetta Klijnsma en de Statenleden Anry Kleine Deters en Björn Schütte. De taak en opdracht die zij meekregen was om een geschikte kunstenaar te vinden die het thema van Artikel 1 op een passende manier zou kunnen verbeelden.

 

Nadat zij drie presentaties beoordeelden, koos de commissie unaniem voor het ontwerp van Jan Willem Deiman.

 

“Méér dan een wettekst …”

 

“Artikel 1 is meer dan een wettekst. Het is de basis van onze democratische rechtsstaat. Dit kunstwerk herinnert ons eraan dat we in Nederland iedereen gelijk behandelen, ongeacht afkomst, geloof, geaardheid of overtuiging,” zo hield Jetta Klijnsma de vele bezoekers voor. Ze vroeg aandacht voor de verantwoordelijkheid om deze vrijheid te beschermen en door te geven. Zij doelde daarmee onder meer op de viering van 80 jaar vrijheid in Drenthe en de onthulling van het kunstwerk was de aftrap voor die viering.

 

Kunstenaar Jan Willem Deiman

 

Hij studeerde aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht en aan de Jan van Eyck Academie in Maastricht. Hij richt zich met name op veranderlijke patronen, absurde modellen en moderne architectuur. Op speelse wijze creëert hij nieuwe visies door bestaande elementen in nieuwe verbanden te tonen.

 

Het kunstwerk in de Statenzaal bestaat uit metalen panelen met letters en vormen in verschillende kleuren. Juist met die vormen en zijn kleurgebruik verbeeldt hij de vrijheid die ontstaat wanneer Artikel 1 wordt nageleefd, in combinatie met de uniciteit en diversiteit van de mens.

 

De onthulling

 

Zoals gezegd: met een gezamenlijke ferme klap op de rode knop viel het gordijn dat het kunstwerk van Jan Willem nog voor de vele bezoekers verborgen hield.

 

Het kunstwerk is een blijvende herinnering aan het belang van gelijke behandeling en aan de waarden van de rechtsstaat. “Het belang van voortdurende bewustwording van vrijheid, gelijkheid en democratie,” zo sprak Jetta Klijnsma.